|
|
|
Załęczański Park Krajobrazowy
Teren Załęczańskiego Parku Krajobrazowego charakteryzuje duża
różnorodność biotopów co sprawia, że zasiedlająca go
fauna jest również różnorodna i osobliwa. Udokumentowano
występowanie 61 gatunków zasługujących na szczególne
potraktowanie. Wśród nich 16 stanowią gatunki chronione, 32 to
gatunki znajdujące się na czerwonych listach krajowych i regionalnych
oraz 10 - gatunki rzadkie.
Charakterystyczną grupą fauny
bezkręgowców wyróżniającą teren Załęczańskiego Parku
Krajobrazowego są liczne gatunki kserotermiczne. Bogaty jest tu świat owadów. Dotyczy to głównie motyli oraz chrząszczy, w tym szczególnie:
- biegaczowatych (Carabidae),
- świerszczy (Grylloidea),
- szarańczaków (Acrididae).
Licznie
reprezentowane są również pajęczaki (Arachnoidea).Najlepiej
poznaną grupą zwierząt bezkręgowych (Evertebrata) są ślimaki
(Gastropoda), których rozpoznano tu około 100 gatunków w
tym kilka bardzo interesujących. Na skałkach góry "Zelce" żyją
trzy gatunki rzadkich ślimaków ściśle związanych ze środowiskiem
wapiennym. Jeden z nich (Pyramidula rupestris), ślimak reprezentujący
element śródziemnomorski i alpejski, został stwierdzony tu na
najbardziej na północ wysuniętym stanowisku w Polsce.
Jedną z najbardziej poznanych grup zwierząt Załęczańskiego Parku Krajobrazowego są
ryby.
Badania nad ichtiofauną parku prowadzone są od kilkudziesięciu lat z
dużą systematycznością. Wynika z nich, że w obrębie "Wielkiego Łuku"
rzeka Warta posiada najbogatszy i najbardziej zróżnicowany
rybostan w stosunku do całej długości swojego biegu. Choć na
przestrzeni lat daje się zauważyć wiele szkodliwych zmian, tę wyjątkową
wartość utrzymuje nadal. Odcinek ten zamieszkują liczne gatunki ryb, w
tym ginące w innych rejonach ryby litofilne, tj:
- brzana (Barbus barbus),
- świnka (Chondrostoma nasus),
- kleń (Leuciscus cephalus).
Ryby
te nie tylko żyją tu w doskonałej kondycji, ale co najważniejsze,
znajdują dogodne warunki do tarła. Jeszcze z początku lat
osiemdziesiątych pochodzą informacje o tarliskach certy (Vimba vimba).
Jednak obecnie, ze względu na przegrodzenie rzeki Warty tamą zbiornika
"Jeziorsko", gatunek ten już nie występuje. Według najnowszych badań
dominującymi gatunkami ryb są (Korbel,1993):
- płoć (Rutilus rutilus),
- szczupak (Esox lucius),
- kiełb (Gobio gobio),
- brzana (Barbus barbus),
- ukleja (Alburnus alburnus).
Ponadto licznie występuje: jelec (Leuciscus leuciscus), boleń (Aspius
aspius), krąp (Blicca bjoerkna), okoń (Perca fluviatilis), śliz
(Noemacheilus barbatulus), miętus (Lota lota), węgorz (anquilla
anquilla), szweja (Alburnoides bipunctatus), leszcz (Abramis brama),
karp (Cyprinus carpio), sandacz (Stizostedion lucioperca) i inne.
Obok ryb dość częstym elementem fauny
wodnej jest przedstawiciel minogowatych (Petromyzonidae) minog
strumieniowy (Lampetra planeri) (Engelhardt, 1998).
Istnienie tak bogatych tarlisk ryb
litofilnych, a przede wszystkim brzan (Barbus barbus) należy uznać za
ważne dla przyrody w skali kraju, ponieważ gatunek ten jest uważany, po
troci (Salmo trutta morpha trutta), za najbardziej zagrożony
wyginięciem.
Naturalna dolina rzeki stanowi atrakcję nie tylko dla ryb. Również wiele gatunków ptaków
znajduje tu dogodne i bezpieczne miejsce do lęgów, łowów
i wypoczynku. Z lęgowych osobliwości można wymienić tracze nurogęsi
(Mergus merganser), gniazdujące w ilości kilku par w dziuplach
nadbrzeżnych drzew. Odnotowano tu również lęg: gągoła (Bucephala
clalangu). Prawdziwą lęgową osobliwością jest para: łabędzi krzykliwych
(Cygnus cygnus). Lęgi tych ptaków nie są jednak bezpośrednio
związane z doliną Warty, ponieważ choć pojawiają się dość często na
rzece, gniazdują na ukrytych w lasach stawach rybnych.
Atrakcyjność lęgowa doliny dotyczy nie
tylko gatunków związanych bezpośrednio ze środowiskiem wodnym
czy błotnym. Dziuplaste starodrzewy, zadrzewienia i zarośla łęgowe
porastające liczne wyspy i brzegi doliny ściągają wiele gatunków
ptaków, których biologia nie wiąże się z wodą . Łącznie
odnotowano w Parku występowanie około 130 gatunków
ptaków.
Obszar Załęczańskiego Parku Krajobrazowego zasługuje na uwagę również ze względu na sporą ilość
płazów i gadów,
których liczba zamyka się w ilości 19 gatunków, co
stanowi ponad 70% łącznej krajowej herpetofauny. Obok gatunków
bardzo pospolitych występują tu również rzadsze, a nawet
odnotowano informacje o stwierdzeniu:
salamandry plamistej (Salamandra salamandra),
gniewosza plamistego (Coronella austriaca).

Zasiedlenie Parku przez ssaki,
z wyjątkiem nietoperzy (Chiroptera), nie wyróżnia się niczym
szczególnym w odniesieniu do obszarów przyległych.
Gatunki ciekawsze to:
- chomik europejski (Cricetus cricetus),
- bóbr (Castoridae),
- wydra (Lutra lutra).
Omawiany teren nabiera jednak szczególnego znaczenia pod
względem nietoperzy, podobnie zresztą jak cała Jura. W przypadku
Załęczańskiego Parku Krajobrazowego wiadomości na temat tej ciekawej
grupy ssaków są ograniczone głównie do nietoperzy
(Chiroptera) hibernujących w jaskiniach krasowych w okresie zimowym,
natomiast o zwierzętach, które żyją na tym terenie w okresie
aktywności wiadomo bardzo niewiele. Rozpoczęte kilka lat temu badania
oparte głównie na rozmieszczeniu w kilku obszarach sztucznych
schronień przynoszą na ten temat coraz więcej wiedzy.
Największym skupiskiem zimowania nietoperzy na terenie Załęczańskiego
Parku Krajobrazowego jest jaskinia "Szachownica", która pod tym
względem jest unikatowym miejscem w skali całego kraju.
Notowano sezony, których ilość hibernujących w niej osobników znacznie przekracza tysiąc.
Nietoperze
zamieszkują tę jaskinie nie tylko licznie, ale również w
znacznej różnorodności gatunkowej. Do zimujących najliczniej
należą (Korbel, 1993):
- nocek duży (Myotis myotis),
- nocek Natterera (Myotis nattereri).
Nieco mniej liczne są:
- nocki rude (Myotis daubentonii),
- gacki brunatne (Plecotus auritus),
- mopki (Barbastella barbastellus).
Regularnie spotyka się:
- nocka wąsatka (Myotis mystacinus),
- nocka Brandta (Myotis brandti).
Do
nietoperzy najbardziej obserwowanych w jaskiniach należy mroczek
późny (Eptesicus serotinus) oraz 2 gatunki nielicznych w kraju
nietoperzy:
- nocek Bechsteina (Myotis bechsteini),
- nocek łydkowłosy (Myotis dasycneme).
Kolejnym
ważnym miejscem zimowania nietoperzy są jaskinie rezerwatu "Węże" na
górze "Zelce". Najliczniej, choć w ilości
nieporównywalnej do "Szachownicy", zasiedlają jaskinię "Za
kratą", wykorzystując chętnie kuliste wgłębienia kotłów
eworsyjnych. Stwierdzono tu pospolicie spotykane: nocki (Myotis), gacka
brunatnego (Plecotus nettereri), nocek Bechsteina (Myotis bechsteini.
Dokładnie taki sam skład gatunkowy
występuje w jaskini "Niespodzianka". Jaskinie "Mała" oraz "Draba" są
zasiedlane głównie przez gacki brunatne (Plecotus nettereri).
Najmniej nietoperzy zimuje w jaskini "Stalagmitowej" oraz
"Samaonowicza".
Charakteryzując faunę Załęczańskiego
Parku Krajobrazowego nie wolno wręcz pominąć zwierząt, które
żyły na tym terenie przed wieloma tysiącleciami, wiedza o
których została wydobyta wraz ze szczątkami ich kości z licznych
stanowisk paleontologicznych. Pierwsze tego typu znaleziska miały
miejsce w roku 1933, kiedy to profesor Samsonowicz wydobył z jaskiń
krasowych gór "Zelce" materiał badawczy w postaci brekcij
kostnej o imponującej masie ponad 11 ton. Na podstawie analizy kości
rozpoznano blisko 100 gatunków zwierząt żyjących na tym obszarze
w okresie trzeciorzędu, z czego około 30 gatunków okazało się
nowymi dla nauki. Najbogatszy gatunkowo materiał pochodził ze studni
krasowej nazwanej jaskinią "Samsonowicza" (stanowisko paleontologiczne
"Węże I"). Wydobyte stąd szczątki kostne pochodziły z bardzo wielu
warstw powstałych w trzech cyklach sedymentacyjnych, tj. środkowo -
plioceńskim (około 5,4 - 6,1 miliona lat), górno - plioceńskim
(około 3,3 - 4,0 miliona lat) oraz staro - plioceńskim (około 0,8 - 0,9
miliona lat).
Ze stanowiska paleontologicznego "Węże
II" pochodzą osady z okresu górno - plejstoceńskiego. Wydobyta
brekcja mogłaby być bezcennym materiałem badawczym gdyby nie II wojna
światowa. Zbiory co prawda przechowały się w dobrym stanie, jednak
oznaczenia warstw uległy zatarciu. Pozostała ogromna ilość materiału o
małej wartości naukowej, ponieważ zawiera informacje o zespołach fauny
ekologicznie sprzecznych. Nie sposób więc określić kiedy i w
jakich warunkach geograficznych żyły dane organizmy, pozwalały jedynie
na stwierdzenie jakie zwierzęta zasiedlały omawiany teren przez
określony okres geologiczny.
W
dalszych latach odkrywano kolejne stanowiska paleontologiczne, np. na
górze "Draby" czy najnowsze w rejonie Raciszyna. Osady
wydobywane z tych stanowisk, choć bez porównania uboższe od
wydobytych z "Węży", posiadały nad nimi tę przewagę, że zawierały
zespoły fauny charakteryzujące się zgodnością ekologiczną. W osadach
jaskini "Ewy" na górze Draba rozpoznano koło 30 gatunków
zwierząt plioceńskich. Były to zwierzęta z cieplejszych sfer
klimatycznych. Dominującą grupę stanowiły gatunki charakterystyczne dla
otwartych przestrzeni typu stepu lub sawanny jednak obecność zwierząt
nadrzewnych zdradzała również istnienie terenów
zadrzewionych np. lasów typu parkowego. W młodszych,
czwartorzędowych osadach, znaleziono również kości zwierząt z
okresu zlodowaceń, m.in. rodzinę niedźwiedzi jaskiniowych (Ursus
spelaeus) niedźwiedzicę z dwoma młodymi. Nowe stanowisko z okolic
Raciszyna zawierało kilkadziesiąt gatunków zwierząt z okresu
plioceńskiego sprzed około 5 milionów lat. Podobnie jak w
przypadku jaskini "Ewy" dominowały zwierzęta charakterystyczne dla
ciepłego klimatu i otwartych przestrzeni.
Stanowiska paleontologiczne z terenu
Załęczańskiego Parku Krajobrazowego są prawdziwymi unikatami. Nigdzie
więcej w Europie nie napotkano miejsc o takim bogactwie gatunków
czystej fauny lądowej trzeciorzędu. Wydobyty materiał badawczy stanowi
nieocenione źródło wiedzy nie tylko o faunie zamieszkującej
teren w minionych epokach, ale pozwala na odtworzenie warunków
geograficznych, w jakich te zwierzęta żyły oraz dostarcza ważnych
dowodów na przebieg wielu zjawisk geologicznych.
Dla nauki jest rzeczą ważną fakt, że wiele stanowisk paleontologicznych
jest w dalszym ciągu czynna i dostępna dla każdego naukowca
zainteresowanego tematem.
Teren Jury, w tym także Załęczański
Park Krajobrazowy, stanowi również niewyczerpalne źródło
wiedzy na temat organizmów znacznie starszych, żyjących w
środowisku płytkiego morza w trakcie procesu tworzenia się skalnej
płyty Jury Polskiej. Na podstawie skamieniałych zwierząt odtworzyć
można w dużym stopniu skład gatunkowy mieszkańców mezozoicznych
mórz, z których to wapiennych szkieletów i
pancerzy osadziły się skały tworzące podłoże Parku. W licznych
kamieniołomach oraz w ścianach jaskiń znaleźć można skamieliny
amonitów (Ammonoidea) niekiedy o znacznych rozmiarach, wiele
form (Wężyk, 2000): morskich gąbek (Porifera), małży (Bivalvia),
ślimaków (Gastropoda), ślimaków (Gastropoda),
belemnitów (Belemnoidea), jeżowców (Echinoidea) i innych.
|